شما می توانید با ارسال ایمیل خود ، بصورت رایگان مشترک شده و از بروزسانی مطلع شوید.

ایمیل خود را وارد کنید:

بایگانی برای مهر, ۱۳۹۳

مفهوم خشکسالی در ایران هخامنشی

بدون نظر

یزدان صفایی

 

بدیهی است پدیده‌هایی مانند خشکسالی با توجه به ذاتی که دارند در فرهنگ‌ها و زمان‌های گوناگون، نگرانی مردم و حاکمان را موجب بشوند؛ در این میان، ایرانِ هخامنشی نیز استثناء نیست.

در کتیبه‌های سلطنتی دوران هخامنشی، جمله‌ای نیایشی وجود دارد که در آن، شاه از خدای بزرگ می­خواهد که کشور را از دشمن، خشکسالی و دروغ محافظت کند. با توجه به بافت این جمله به نظر می‌رسد که فرهنگ هخامنشی، خشکسالی را پدیده‌ای ایدئولوژیک می‌داند که از یک طرف با «دشمن» و از طرف دیگر با «دروغ» مربوط شده است.

مفهوم «دشمن»، باری سیاسی دارد از سویی دیگر، «دروغ» نیز باری مذهبی دارد و در متون مذهبی به ویژه اوستا، به عنوان پدیده‌ای اهریمنی شناخته می­شود؛ شاه نیز برای دور شدن کشور از خشکسالی از «اهوره‌مزدا» استمداد می‌جوید. نشانه‌های حضور عناصر دینی از ایران باستان در چنین زمینه‌ای کاملاً مشهود است هرچند نباید احتمال تأثیر برخی مضامین برکت‌خواهی در جمله‌های دعایی شاهان گذشته در کتیبه‌های سلطنتی برخی فرهنگ‌های غیر ایرانی را فراموش کرد.

در اوستا، بخش‌هایی برای ستایش آب و باران، مفاهیم متضاد خشکسالی وجود دارد. در یکی از این متن‌ها برای ایزدی به نام «تیشتَر» ستایش می‌شود تا با خشکسالی بجنگد و بر او پیروز شود. در کتیبه‌های  هخامنشی از این ایزد و دیو خشکسالی (در متون بعدی، به زبان فارسی میانه: «اَپوش») اثری دیده نمی­شود.

می‌دانیم که مفاهیم اوستایی عیناً با واژگان خاص آن در کتیبه‌های سلطنتی هخامنشیان پدیدار نمی‌شود بلکه متناسب با هدف سیاسی این کتیبه‌ها و زبان متفاوت آن و بستر متفاوتی که دارند، مورد استفاده قرار می‌گیرند. بنابراین مفهوم «خشکسالی» از بافت متون دینی ایران باستان که در آن پیشینه دارد به کتیبه‌ها وارد می‌شود اما در ساختار و بافت متفاوتی تبلور می‌یابد.

شاه بزرگ، مشروعیت خود را از خدای بزرگ می‌گیرد، فرۀ ایزدی او را جانشین اهوره‌مزدا در «کشور» قرار داده بنابراین بدیهی است که به عنوان شاهی خوب برای غلبه بر بدی‌ها باید از سرچشمۀ خوبی‌ها مدد جوید؛ بنابراین نامی از ایزد باران‌زا در کتیبه‌ها برده نمی‌شود. از طرفی قرار گرفتن مفهوم «خشکسالی» در کنار «دشمن» و «دروغ»، آن را در قالبی عمومی‌تر قرار داده که موجب حذف نام «اپوش» گشته است.

بنابراین با توجه به آن چه که گفته شد، «خشکسالی» جدای از زیان‌های مادّی که می‌توانسته به صورت بالقوه به کشور وارد کند، در ایران هخامنشی مفهومی ایدئولوژیک بوده که اهمیت زیاد آن از قرار گرفتن کنار «دشمن» و «دروغ» آشکار می‌گردد.

——-

چاپ شده در روزنامۀ جام جم، ۹۳/۷/۲۸، صفحۀ ۱۱